TOSIA ALTMAN
powstanie w getcie warszawskim
19 IV 1943
OLEŚNICA
Historia społeczności żydowskiej w naszym mieście
Historia oleśnickich Żydów nie jest związana z II wojną światową, jednak postanowiłyśmy zagłębić się z historią tej społeczności z wcześniejszych lat, ponieważ jest ona niezwykle ciekawa. Zadanie odkrycia historii żydowskiej społeczności w naszym mieście bardzo nas pochłonęło. Na nasze wszelkie pytania i wytłumaczenia białych plam historii odpowiedzi szukałyśmy w archiwalnej prasie, naszym miejskim muzeum, rozmawiałyśmy z lokalnymi historykami, przeprowadzałyśmy research w internecie oraz odkrywałyśmy teren historii na własne oczy. Dowiedziałyśmy się bardzo ciekawych rzeczy dotyczących przeszłości Żydów w tej okolicy.
Żydzi w Oleśnicy
1329 r.
1530 r.
1535 r.
1817 r.
1933 r.
Społeczność żydowska zamieszkiwała Oleśnicę już na początku XIV wieku. Pierwsza wzmianka o Żydach w mieście pochodzi z 1329 r.
Samodzielna gmina żydowska została założona w 1389 r. Jej liczebność nie jest znana. Żydzi oleśniccy mieli synagogę, o której pierwsza wzmianka pochodzi z ok. 1420 roku. Właśnie w jej okolicy zamieszkiwali wówczas oleśniccy Żydzi. Mieli oni również rytualną rzeźnię, szkołę i osobną furtę w murach miejskich. Nie wiadomo, w którym miejscu znajdował się wówczas cmentarz.
W tym okresie miasto stało się ośrodkiem drukarstwa żydowskiego. Chaim Schwarz z Pragi wraz ze swoim wspólnikiem – Dawidem ben Jonatanem – założył w Oleśnicy drukarnię, a w 1530 r. wydrukował Pięcioksiąg Mojżesza – najstarszy z notowanych druków oleśnickich i pierwszy hebrajski druk na terenie Śląska, Czech i Niemiec. Jego drukarnia prawdopodobnie mieściła się w przybudówce oleśnickiej synagogi. Innym żydowskim drukarzem działającym wtedy w Oleśnicy był Samuel Helicz spod Krakowa.
W 1535 r. huragan zniszczył wiele domów, a także wieżę synagogi. Żydów oskarżono jako sprawców kataklizmu, dlatego po raz kolejny wypędzono ich wówczas z miasta. 20 lat póżniej w mieście funkcjonowała gmina żydowska. W 1575 r. po raz kolejny nakazano Żydom opuszczenie Oleśnicy – tym razem na prawie 200 lat. Wiadomo również, że Żydzi dostarczali srebro oraz miedź, niezbędne do bicia oleśnickiej monety.
Społeczność żydowska odrodziła się w Oleśnicy dopiero kiedy księstwo znalazło się we władaniu Prus w 1750 r. W 1812 r. edykt emancypacyjny wprowadził równouprawnienie Żydów w handlu i dostępie do urzędów, w wyniku czego stali się równoprawnymi mieszkańcami miasta
W 1817 r. Żydzi oleśniccy formalnie utworzyli gminę. W 1821 r. powstał cmentarz, a kilka lat później wybudowano nową synagogę. W drugiej połowie XIX w. liczba ludności żydowskiej w Oleśnicy zwiększała się, żeby w 1880 r. osiągnąć najwyższą wartość – 330. W kolejnych latach Żydów zaczęło ubywać.
W 1933 r. Gmina Synagogalna w Oleśnicy liczyła 120 członków.
Po dojściu Hitlera do władzy sytuacja Żydów w Oleśnicy uległa znacznemu pogorszeniu. Już w 1933 r. przystąpiono do ograniczania praw publicznych ludności żydowskiej. W 1935 r. weszły w życie ustawy norymberskie. Na ich podstawie Żydzi zostali całkowicie zdeklasowani w swoich dotychczasowych prawach. W tym samym roku doszło w Oleśnicy do antysemickich wystąpień – 16 sierpnia 1935 r. odbyły się demonstracje na oleśnickim Rynku. Okna wszystkich sklepów należących do Żydów zamalowano smołą.
W 1938 r., wprowadzono dla Żydów obowiązek przyjęcia dodatkowych – typowo żydowskich – imion. Kobiety musiały przybrać imię Sara, a mężczyźni – Israel. Podjęto także eliminację przedstawicieli społeczności żydowskiej z życia gospodarczego poprzez odpowiednie zarządzenia ministerialne, których realizacją zajęły się władze miejskie. Sklepy i przedsiębiorstwa miały zostać skonfiskowane i przekazane w ręce nowych „aryjskich” właścicieli. Od 1940 r. utrudniano im również wynajem lokali mieszkalnych, natomiast od 1941 r. – korzystanie ze środków transportu publicznego oraz podróżowanie, na które potrzebne było specjalne policyjne zezwolenie. W 1941 r. dodatkowo wprowadzono oznakowanie osób pochodzenia żydowskiego gwiazdą Dawida.
Z 9 na 10 listopada 1938 r., w czasie Nocy Kryształowej, w Oleśnicy spalono synagogę i zdewastowano sześć sklepów żydowskich.
Oleśniccy Żydzi podczas II wojny światowej głównie byli deportowani do obozów zagłady lub do Wrocławia, gdzie znajdował się główny ośrodek ocalałych z zagłady Żydów. Pod koniec 1943 r. Oleśnicę zamieszkiwało jedynie 4 Żydów, a po II wojnie światowej ich zbiorowa społeczność nigdy się nie odrodziła na tych terenach.
Zabytki
Cmentarz żydowski
W Oleśnicy znajdował się cmentarz żydowski, który został otwarty w 1821 r. na ulicy Wojska Polskiego. Po II wojnie światowej cmentarz pozostał w dobrym stanie, jednak po 1945 r. wyszedł on już z użytkowania. W 1969 r. Miejska Rada Narodowa w Oleśnicy zadecydowała o likwidacji owego cmentarza. Dzisiaj na jego terenie działa budowa, a po cmentarzu nie zostało po nim żadnego śladu, idąc w zapomnienie. Udałyśmy się tam żeby zobaczyć czy znajdują się tam jakiekolwiek ruiny nagrobków, jednak nie znalazłyśmy nic poza pozostałością jednego nagrobka oraz dawne ogrodzenie cmentarza.
Stara Synagoga
W Oleśnicy znajduje się synagoga, która pochodzi prawdopodobnie z 14 wieku. Podobno była wzorowana na synagodze z Pragi wybudowanej w 1270 r. Wcześniej wspomniana drukarnia prawdopodobnie mieściła się w przybudówce starej synagogi.
Huragan z 1535 r. zniszczył dach synagogi i wypędził Żydów z miasta na niemal 200 lat. Po tym czasie budynku prawdopodobnie używano jako arsenał miejski, a ponad 100 lat później jako magazyn. W 17 wieku oleśnicki pastor Beniamin Texter odnowił budowlę i przebudował ją na zbiór ewangelicki. Pożar miasta w 1730 zniszczył sklepienie kościółka – cztery lata później został jednak odbudowany w stylu baroku. Podczas II wojny światowej kościół przeżył niewielkie uszkodzenia, a po niej poddano budynek remontowi konserwatorskiemu w latach 1968-1969. Kościółek ten obecnie jest siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego.
Nowa Synagoga
W 1840 r. wybudowano Nową Synagogę, której już nie ma. Przylegała ona do wewnętrznej strony muru obronnego, gdzie w pobliżu znajduje się furta dawnej Bramy Żydowskiej – nazywana Furtą Żydowską. Istnieje ona do dziś. Na temat wnętrza synagogi nic nie wiadomo. Pod koniec 19 wieku uczęszczała tam większa ilość oleśnickiego społeczeństwa żydowskiego. Nowa Synagoga została spalona podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 r. wraz z 6 żydowskimi sklepami. Obecnie w tym miejscu znajduje się tabliczka z informacją o spalonej Synagodze w języku polskim, angielskim, niemieckim i hebrajskim, przy Furcie Żydowskiej. Co roku w rocznicę powstania w getcie warszawskim, 19 kwietnia 1943, pod tabliczką sadzone są symboliczne żonkile.
